Viti 2025 ishte një vit i shënuar nga përpjekje intensive për marrëveshje paqeje, zhvendosje politike në Perëndim, tronditje klimatike e natyrore dhe një garë teknologjike ku ligjet filluan ta ndjekin shpejtësinë e inovacionit.
2025 ishte vit i kontrasteve të forta: diplomacia prodhoi disa marrëveshje të rëndësishme (nga armëpushimet në Gaza te traktati global i pandemive), por në shumë fronte paqja mbeti e pasigurt. Në Evropë e SHBA u konsoliduan ndryshime politike që ndikojnë drejtpërdrejt edhe rajonin tonë – nga siguria euroatlantike te tregtia dhe energjia. Ekonomia globale u përball me rritje të ngadaltë, ndërsa krizat klimatike dhe fatkeqësitë natyrore shkaktuan dëme të mëdha në disa kontinente. Paralelisht, 2025 shënoi kthesë në teknologji: rregullat për Inteligjencën Artificiale nisën të zbatohen, dhe modelet më të reja të AI u lançuan në shkallë masive.
1) Konflikte dhe diplomaci nën presion
Ukrainë–Rusi: bisedime direkte, por pa marrëveshje të qëndrueshme. Në maj 2025 u mbajtën bisedime direkte në Stamboll – të parat pas më shumë se tre vitesh – por ato nuk prodhuan armëpushim. Më pas, pati intensifikim të përpjekjeve ndërmjetësuese dhe negociatash për një proces armëpushimi, me sinjale publike për nisjen e bisedimeve drejt “fundit të luftës”, por edhe me raportime se palët mbetën larg në kërkesat thelbësore.
Gaza: dy momente armëpushimi – i pari u prish, i dyti u lidh me lirime pengjesh. Më 19 janar 2025 hyri në fuqi një armëpushim që solli shkëmbime pengjesh dhe të burgosurish, pas miratimit të marrëveshjes nga autoritetet izraelite disa ditë më herët. Armëpushimi u paraqit si ndalim i përkohshëm i luftës, por nuk u shndërrua në zgjidhje afatgjatë.
Në vjeshtë, një marrëveshje tjetër armëpushimi u konkretizua me faza të lirimeve të pengjeve; më 13 tetor 2025 Reuters raportoi lirimin e pengjeve të mbetura të gjalla dhe shkëmbime të gjera të të burgosurve, duke e rikthyer përkohësisht diplomacinë në qendër të krizës.
Sudani: katastrofë humanitare që u thellua gjatë vitit. Në pranverë, ekspertë të OKB-së paralajmëruan për përkeqësim të shpejtë, me rrezik urie ekstreme dhe dhune në rritje. Deri në fundvit, përmbledhje zyrtare parlamentare në Mbretërinë e Bashkuar flisnin për përmasa masive: dhjetëra miliona njerëz në nevojë për ndihmë dhe miliona të zhvendosur.
Për Kosovën dhe Ballkanin Perëndimor, këto kriza u përkthyen në presion më të madh mbi sistemin ndërkombëtar të sigurisë, në rritje të kostove humanitare dhe në debat të vazhdueshëm për rolin e aleancave dhe sanksioneve.
2) Zgjedhje dhe kthesa politike në Perëndim
SHBA: inaugurim i ri dhe peshë e menjëhershme në dosjet globale. Më 20 janar 2025, Donald Trump u betua si president në inaugurimin e tij të dytë; ceremonia u zhvillua në ambient të brendshëm në Rotondën e Kapitolit për shkak të kushteve të acarta. Ndryshimi i administratës amerikane u reflektua edhe në prioritetet diplomatike, veçanërisht në qasjen ndaj negociatave për luftën në Ukrainë dhe krizën në Lindjen e Mesme.
Gjermania: zgjedhje federale dhe riformatim i boshtit politik. Zgjedhjet parlamentare u mbajtën më 23 shkurt 2025, me pjesëmarrje të lartë; rezultati provizor u shpall më 24 shkurt, duke konfirmuar CDU/CSU si forcë e parë dhe një rritje të ndjeshme të AfD. Më pas u formua qeveri koalicioni dhe parlamenti zgjodhi kancelarin e ri në maj 2025, një zhvillim me rëndësi për politikat e BE-së në ekonomi, migracion dhe siguri.
Për audiencën kosovare, çdo lëvizje politike në Berlin ka ndikim praktik: nga politikat e zgjerimit dhe fondet e BE-së, te qëndrimet për sigurinë evropiane dhe energjinë.
3) Ekonomia globale: rritje e ngadaltë dhe pasiguri të reja
Rritja ekonomike mbeti e moderuar. Në përditësimin e korrikut 2025, FMN (IMF) vlerësoi rritjen globale rreth 3.0% për vitin 2025, me pasiguri të vazhdueshme dhe ndikime nga kushte financiare, politika fiskale dhe tensione tregtare. IMF Në botimin e tetorit 2025 projektoi rritje globale rreth 3.2% për 2025 dhe sinjalizoi ngadalësim të lehtë drejt 2026, duke theksuar se rreziqet mbeten të larta.
Në praktikë, kjo do të thotë se vendet e vogla dhe të varura nga importi (si Kosova) i ndiejnë më shpejt valët: çmimet e energjisë, normat e interesit, remitencat dhe kërkesa në tregjet ku punon diaspora.
4) Energji: OPEC+, prodhimi dhe “politika e naftës”
Në 2025, tregu i naftës u udhëhoq nga vendime graduale për rritje prodhimi dhe menaxhim fleksibël të kufizimeve. Reuters raportoi në maj 2025 për diskutime dhe vendime brenda OPEC+ lidhur me shpejtimin e rritjeve të prodhimit dhe planin e fazimit të shkurtimeve vullnetare.
Në gusht 2025, OPEC publikoi qartë se procesi i fazimit të rregullimeve vullnetare mund të “pësojë pauzë ose të kthehet prapa” në varësi të kushteve të tregut – sinjal se stabiliteti i çmimit mbeti objektiv kryesor.
Për rajonin tonë, ky është një faktor i drejtpërdrejtë: luhatjet e naftës ndikojnë koston e transportit, çmimet e mallrave bazë dhe presionin inflacionist.
5) Klima: nga katastrofat te diplomacia dhe ligji ndërkombëtar
COP30 në Belém: paketë politike dhe debat për financimin klimatik. Konferenca e OKB-së për klimën (COP30) në Belém (Brazil) prodhoi një “Belém Political Package” me tekste dhe vendime të publikuara nga UNFCCC. Analiza e UN University (UNU) e publikoi pas konferencës një përmbledhje të rezultateve, duke identifikuar arritje dhe boshllëqe, veçanërisht në zbatimin praktik dhe ambicien e planeve kombëtare.
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë: opinion këshillues për detyrimet klimatike. Më 23 korrik 2025, ICJ publikoi opinionin këshillues për “Obligimet e shteteve në raport me ndryshimet klimatike”, një moment i rëndësishëm që e forcon lidhjen mes politikës klimatike dhe përgjegjësive ligjore të shteteve.
Fatkeqësi natyrore: zjarre dhe tërmete që treguan koston reale. Në janar 2025, zjarret në zonat e Los Anxhelosit u vlerësuan nga agjenci dhe kompani modelimi rreziku si ngjarje me humbje të mëdha të siguruara (në miliarda dollarë), duke sinjalizuar sërish sa e shtrenjtë po bëhet ekspozimi urban ndaj rrezikut.
Në Azi, tërmeti i fuqishëm pranë Mandalay në Mianmar (7.7) solli mijëra viktima dhe krizë humanitare, me paralajmërime edhe për rrezik sëmundjesh te të mbijetuarit.
Këto ngjarje e bënë 2025-ën vit ku klima, rreziku dhe infrastruktura u diskutuan jo si teori, por si kosto e prekshme për qytetarët dhe buxhetet.
6) Teknologji dhe AI: rregullat “e para” dhe modelet më të fuqishme
BE: nis zbatimi praktik i ndalimeve të AI. Në shkurt 2025, ndalimet për praktika të caktuara të AI u bënë efektive sipas kornizës së Aktit të AI të BE-së, ndërsa Komisioni Evropian publikoi udhëzime për zbatimin praktik. Kjo ishte sinjal se Europa po kalon nga “debati” te “zbatimi”, me ndikim të drejtpërdrejtë edhe për bizneset në rajon që ofrojnë shërbime digjitale për tregun e BE-së.
OpenAI: GPT-5 dhe përshpejtimi i garës së modeleve. Më 7 gusht 2025 u lançua GPT-5, me theks te përdorimet në biznes dhe shkallë masive, sipas Reuters dhe njoftimit zyrtar të OpenAI.
Për publikun, kjo u përkthye në dy debate paralele: produktiviteti (mjetet e reja në punë, arsim, media) dhe rreziku (dezinformimi, privatësia, transparenca). Për media në Kosovë, viti 2025 ishte edhe një test praktik: si të raportohet shpejt, saktë dhe pa rënë pre e përmbajtjeve të gjeneruara.
7) Shëndeti publik: mësimet e pandemisë dhe shpërthimet lokale
Marrëveshja e Pandemive: një traktat i ri global. Më 20 maj 2025, Asambleja Botërore e Shëndetësisë miratoi Marrëveshjen e Pandemive të OBSH-së, e projektuar për koordinim më të mirë dhe qasje më të drejtë në vaksina/terapi/diagnozë në krizat e ardhshme. Ky është një precedent i rëndësishëm pas përvojës së COVID-19 dhe një sinjal për forcimin e rregullave multilaterale.
Ebola në RDK: shpërthim i shpallur i mbyllur. Më 1 dhjetor 2025, autoritetet e shëndetësisë në Republikën Demokratike të Kongos dhe OBSH konfirmuan përfundimin e një shpërthimi të Ebolës, pas periudhës pa raste të reja dhe me rikthim të mbikëqyrjes së shtuar.
Mesazhi i vitit 2025 ishte i qartë: edhe kur bota negocion traktate të mëdha, rreziku nga shpërthimet lokale mbetet real dhe kërkon sisteme të forta survejimi e reagimi.
Kulturë dhe sport global: “mega-eventet” si pasqyrë e epokës
Expo 2025 Osaka: teknologjia, shoqëria dhe ideja e së ardhmes. Expo u mbajt nga 13 prill deri më 13 tetor 2025 në Osaka (Yumeshima), sipas faqes zyrtare, me fokus në inovacion dhe zgjidhje për sfida globale. Reuters e trajtoi Expo-n si një dritare ku Japonia synon të artikulojë vizionin e saj për shoqëri “qarkore” dhe teknologji të aplikueshme.
FIFA Club World Cup 2025: format i zgjeruar dhe finale me jehonë globale. Turneu u zhvillua nga 14 qershor deri më 13 korrik 2025 në SHBA, sipas FIFA-s. Finalja u fitua nga Chelsea ndaj PSG më 13 korrik 2025, raportoi Reuters.
Këto ngjarje treguan se, edhe në një vit krize, industria globale e eventeve vazhdoi të jetë motor i vëmendjes publike, ekonomisë së turizmit dhe “soft power”.
Përfundim: Çfarë nënkuptoi 2025 për 2026
Pa bërë parashikime të pabazuara, 2025 la disa mësime të qarta për hyrjen në 2026: (1) paqja dhe armëpushimet janë më shpesh procese të brishta sesa momente finale; (2) politika në SHBA dhe Evropë mbetet përcaktuese për sigurinë, ekonominë dhe rendin ndërkombëtar; (3) klima dhe fatkeqësitë po e rrisin koston e jetës dhe të sigurimit të infrastrukturës; (4) rregullimi i AI tashmë ka hyrë në fazë zbatimi, ndërsa inovacioni vazhdon të ecë edhe më shpejt. Për një vend si Kosova, ku ekonomia, siguria dhe diaspora janë të lidhura me jashtë, këto trende nuk janë “lajme të largëta”, por faktorë që ndikojnë vendimmarrjen dhe përditshmërinë./lajmishqip.net.